Owady drapieżne skutecznymi wrogami szkodników 

Wśród naturalnych wrogów, przydatnych w zwalczaniu szkodników w sadach wyróżnia się organizmy drapieżne oraz pasożytnicze zwane parazytoidami. Obie te grupy mają duże znaczenie w walce biologicznej i należy robić wszystko, aby ułatwić im to zadanie.

Owady drapieżne w sadach i na plantacjach roślin jagodowych to przede wszystkim gatunki: biedronkowatych, złotookowatych, bzygowatych, pryszczarkowatych oraz części pluskwiaków różnoskrzydłych.

Biedronkowate (Coccinellidae)

owady drapieżne - jabłoń - biedronka - chrząszcz

Owady drapieżne jak biedronki — chrząszcze i larwy zjadają dziennie znaczne ilości mszyc

fot. Anita Łukawska

Są to chrząszcze zróżnicowane pod względem troficznym i niejednorodne w stosunku do wymagań siedliskowych. Około 90% biedronek stanowią drapieżcy, a pozostałe gatunki są roślinożerne lub grzybożerne. Gatunki zoofagiczne odżywiają się pluskwiakami, szczególnie mszycami, miodówkami, mączlikami i czerwcami. Przysmakiem są dla nich także przędziorki i ich jaja, wciornastki oraz jaja i larwy muchówek.

Chrząszcze są owalne i wypukłe, a powierzchnia ich ciała jest naga, rzadziej omszona. Mają dwie pary skrzydeł, z czego pierwsza para to stwardniałe pokrywy, druga para jest błoniasta. Dominuje przeważnie jaskrawe ubarwienie — czerwone lub żółte z czarnymi plamami lub czarne z czerwonymi plamami. Narządy gębowe są typu gryzącego. Biedronki przechodzą rozwój zupełny. Większość gatunków tworzy jedno pokolenie rocznie, a stadium zimującym są owady drapieżne dorosłe.

Niektóre gatunki na czas zimowania tworzą agregacje liczące nawet kilkadziesiąt tysięcy osobników (np. biedronka azjatycka). Zimują w ściółce, pod kamieniami, w szczelinach kory, w szczelinach skalnych, w budynkach. Z diapauzy zimowej budzą się pod koniec kwietnia, a w maju intensywnie żerują i kopulują. Składanie jaj zbiega się z okresem bardzo licznego występowania mszyc. Biedronki składają je w złożach na roślinach, często w pobliżu kolonii mszyc. Larwy mają wydłużone ciało i trzy pary odnóży, a ich powierzchnia pokryta jest brodawkami i szczecinami. Linieją czterokrotnie. Osobniki dorosłe po przepoczwarczeniu są miękkie i dopiero po pewnym czasie przybierają charakterystyczne dla gatunku barwy oraz układ plam.

Najliczniejsze gatunki biedronki w Polsce

  • biedronka siedmiokropka (Coccinella septempunctata) — efektywny drapieżca wykorzystywany od wielu lat w biologicznych programach zwalczania mszyc,
    owady drapieżne - śliwa - biedronka - poczwarka

    Poczwarki biedronki na śliwce

    fot. Anita Łukawska

    wciornastków, czerwców i przędziorków. Dziennie jeden osobnik może zjeść kilkaset mszyc.

  • biedronka dwukropka (Adalia bipunctata) — bardziej związana z roślinami drzewiastymi i krzewami niż z polami uprawnymi. Jej dzienne zapotrzebowanie pokarmowe wynosi 200 do 600 mszyc, co zostało stwierdzone w sadzie jabłoniowym.
  • biedronka wrzeciążka (Propylea quatuordecimpunctata) — rozpowszechniona w różnych ekosystemach, również w sadach. Jest intensywnie żółta z licznymi czarnymi wzorami na głowie, przedpleczu i pokrywach.
  • biedronka azjatycka (Harmonia axyridis) — odrobinę większa niż siedmiokropka o dużej zmienności ubarwienia. Jest obcym gatunkiem inwazyjnym, który w niekontrolowany sposób rozprzestrzenił się w różnych ekosystemach. Obecnie w Polsce jest pospolita, choć zamieszkuje u nas zaledwie kilkanaście lat. Licznie notowana zwłaszcza przy dużej obfitości mszyc. Jest bardzo żarłoczna i efektywniej radzi sobie ze szkodliwymi pluskwiakami niż rodzime biedronki.

Złotookowate (Chrysopidae)

owady drapieżne - jabłoń - złotook - jajo

Jajo złotooka przytwierdzone do liścia jabłoni

fot. Anita Łukawska

Są to owady drapieżne o przeobrażeniu zupełnym, sklasyfikowane w rzędzie sieciarek (Neuroptera). Dorosłe spotykane są w dzień i w nocy, natomiast larwy uaktywniają się szczególnie o zmierzchu. Chrysopidae preferują stanowiska trawiaste z udziałem drzew i krzewów. Postacie dorosłe mają delikatną budowę ciała. Na głowie widoczne są długie,

owady drapieżne - jabłko - złotook dorosły osobnik

Złotook — owad dorosły

fot. Anita Łukawska

nitkowate czułki oraz połyskujące oczy. Mają dwie pary skrzydeł składanych dachówkowato w czasie odpoczynku. Skrzydła są błoniaste i gęsto użyłkowane. W naszych warunkach klimatycznych rozwijają się 2 lub 3 pokolenia tych owadów w ciągu roku.

Samice składają jaja, osadzając je na delikatnych trzonkach, na różnych częściach roślin. Larwy sieciarek są spłaszczone i wydłużone. Ich ciało pokryte jest sztywno ułożonymi włoskami. Masywne, lekko zagięte na zakończeniu żuwaczki są wykorzystywane do chwytania, nakłuwania i wysysania ofiar. Larwy są bardzo ruchliwe i żarłoczne. Ich ofiarami padają: przędziorki, miodówki, mszyce, gąsienice motyli oraz jaja wielu owadów. Jedna larwa w ciągu dnia potrafi skonsumować ok. 50 mszyc. Pospolitym gatunkiem w Polsce, licznie występującym w sadach jest złotook pospolity (Chrysopa carnea).


Domek dla owadów — czyli zwiększamy ilość owadów pożytecznych

Dobroczynki w sadzie jabłoniowym – wykorzystanie pożytecznych roztoczy


Bzygowate (Syrphidae)

Owady drapieżne, jak bzygi (tutaj dorosły Episyrphus balteatus), pomagają zwalczać groźne szkodniki

fot. Anita Łukawska

Jest to zróżnicowana grupa pod względem troficznym. Większość larw odżywia się mszycami, czerwcami i miodówkami, ale część gatunków to także fitofagi, mykofagi, kambiofagi i saprofagi. Często są bardziej efektywne w redukcji mszyc niż biedronkowate. Dziennie mogą zjeść nawet pona 100 mszyc. Unoszą swoją ofiarę do góry (przytrzymując otworem gębowym) i wysysają grawitacyjnie jej zawartość. Po mszycy pozostaje pancerzyk.

Dorosłe są muchówkami, których ubarwienie najczęściej jest czarne z żółtymi poprzecznymi przepaskami lub plamami. W ten sposób bzygowate upodabniają się do os, aby odstraszyć potencjalnych wrogów.

Bzygi jaja składają w pobliżu kolonii mszyc, aby ułatwić wylęgającym się larwom znalezienie pożywienia. Larwy są beznożne,

owady drapieżne - jabłoń - bzyg - larwa

Larwa bzyga (z prawej) w pobliżu kolonii mszycy jabłoniowo-babkowej

fot. Anita Łukawska

kształtu robakowatego, bez dobrze wykształconej głowy, zwężone w przedniej części, a rozszerzone na końcu. Najpierw są półprzezroczyste, a w miarę zjadania pokarmu nabywają zielonkawy, czerwonawy lub żółtawy kolor. Postacie dorosłe odżywiają się pyłkiem, nektarem kwiatów oraz spadzią wyprodukowaną przez mszyce. W pyłku zawiera się białko, które jest niezbędne w procesie wytwarzania jaj. Dlatego też bzygi licznie odwiedzają kwitnące rośliny. Chętnie wybierają do tego celu selerowate i astrowate, ale atrakcyjnymi są też kwiaty drzew i krzewów owocowych. Jednym z liczniej występujących gatunków jeśli chodzi o te owady drapieżne jest bzyg prążkowany (Episyrphus balteatus).

Pryszczarkowate (Cecidomyiidae) 

Niektóre gatunki z tej rodziny są bardzo efektywnymi mszycojadami. Najbardziej znanym jest pryszczarek mszycojad (Aphidoletes aphidimyza). Postacie dorosłe swoim wyglądem nieco przypominają komary. Mają długie czułki i odnóża, które swobodnie zwisają w czasie lotu. Odżywiają się nektarem roślin. Samice, podobnie jak inne afidofagi, składają jaja w pobliżu kolonii mszyc. Beznożne, pomarańczowożółtawe larwy odżywiają się mszycami. W tym celu najczęściej wchodzą pod ofiarę, nakłuwają ją, wstrzykują paraliżującą ciecz i wysysają. Jedna larwa w ciągu swego rozwoju zjada ok. 70 mszyc. Oprócz drapieżców, wśród pryszczarkowatych występuje wiele szkodników, groźnych także na plantacjach krzewów owocowych.

Drapieżne pluskwiaki różnoskrzydłe (Heteroptera)

To bardzo zróżnicowany podrząd pluskwiaków, spośród których tylko część gatunków prowadzi drapieżny tryb życia. Większość z nich upodobała sobie sady i krzewy

owady drapieżne - pluskwiak - przędziorek chmielowiec na malinie

Pluskiwaki są bardzo zróżnicowanymi pod względem pokarmowym drapieżcami

fot. Katarzyna Kupczak

owocowe, w których stanowią znaczącą pomoc w redukcji szkodników. Wszystkie pluskwiaki przechodzą przeobrażenie niezupełne. Oznacza to, że w ich rozwoju występują trzy stadia: jajo, larwa i owad dorosły. Ostatnie stadium larwalne, które ma zaczątki skrzydeł, nosi nazwę nimfy. Te owady drapieżne zimują najczęściej w postaci dorosłej oraz wytwarzają jedno pokolenie rocznie. Najważniejsze pożyteczne pluskwiaki to przedstawiciele rodzin:

Zajadkowate (Reduviidae)

Doskonale przystosowane do drapieżnictwa. Ich ciało jest wydłużone, a głowa wyciągnięta mocno do przodu, zakończona aparatem gębowym kłująco-ssącym. Przedplecze wąskie, odwłok nieco rozszerzony. Mają dobrze rozwinięte, silne odnóża pozwalające im szybko się poruszać po roślinach i polować na ofiary. Prowadzone w mało intensywny sposób uprawy sadownicze stwarzają dogodne warunki do rozwoju dla wielu gatunków z tej rodziny.

Zażartkowate (Nabidae)

Podobne w wyglądzie do zajadkowatych. Ich ciało również jest mocno wydłużone, mniej kontrastowo ubarwione, zazwyczaj szarobrązowe lub szarożółte. Częstym gatunkiem w uprawach sadowniczych jest zażartka drzewna (Himacerus apterus). Pluskwiaki te są niewyspecjalizowane pokarmowo i mogą żywić się większością bezkręgowców o miękkim ciele, np. gąsienicami oraz jajami motyli i rośliniarek, pluskwiakami z podrzędu piersiodziobe (mszycami, miodówkami, czerwcami).

Dziubałkowate (Anthocoridae)

Występują zarówno na roślinach zielnych jednorocznych, jak i wieloletnich drzewiastych. Ciało mają przeważnie ciemnoszare, spłaszczone, z głową i kłujką wyciągniętą do przodu. Skrzydła typu półpokryw są ciemno zabarwione z jaśniejszymi białawymi lub żółtawymi fragmentami. Nie poruszają się zbyt szybko, stąd większe znaczenie mają w atakowaniu mało ruchliwych ofiar. Skutecznym wrogiem szkodników w sadzie jest dziubałek gajowy (Anthocoris nemorum).

Tasznikowate (Miridae)

Trudne w identyfikacji gatunkowej. Są delikatniejsze w porównaniu do innych pluskwiaków. Wyróżniają się trójkątną, jasną tarczką widoczną u podstawy przedplecza. Skutecznym wrogiem miodówek w sadach jabłoniowych i gruszowych jest tasznik jabłoniowiec (Psallus ambiguus). W razie braku miodówek poluje na mszyce, przędziorki, młodsze gąsienice.

Tarczówkowate (Pentatomidae)

Mają silnie rozrośniętą tarczkę śródplecza, której długość sięga połowy odwłoka. Często są jaskrawo i kontrastowo ubarwione. Wszystkie tarczówkowate wydzielają zapachy obronne gruczołami znajdującymi się na śródpiersiu. Wiele z nich to formy roślinożerne, ale część gatunków to owady drapieżne. Jako przykład skutecznego wroga szkodników w sadzie można podać zbrojca dwuzębnego (Picromerus bidens), przydatnego w zwalczaniu szkodliwych gąsienic motyli, larw chrząszczy i muchówek.

Owady drapieżne — obiektywne spojrzenie na rolę w sadzie

Organizmy pożyteczne są nieodłącznym elementem agroekosystemów, które w naturalny sposób regulują występowanie fitofagów, a więc potencjalnych szkodników. Drapieżce nie są jedynymi wrogami naturalnymi w uprawach sadowniczych. Obok nich występują także parazytoidy. Te grupy wzajemnie się uzupełniają w pełnieniu pożytecznej funkcji. Prawdopodobnie jednak żadna z nich nie jest w stanie wystarczająco obniżyć występowania szkodników, zwłaszcza ich licznych populacji. Niewątpliwie przeszkodą w rozwoju organizmów pożytecznych w sadach towarowych jest intensywne stosowanie agrochemikaliów. Środkami chemicznymi działającymi totalnie albo tylko częściowo selektywnie niszczy się bowiem nie tylko szkodniki ale także pożyteczne owady przebywające w sadzie lub na plantacji. 

Owady drapieżne potrafią znacząco zahamować rozwój szkodników, ale w początkowej fazie ich rozwoju. Czasem, gdy tylko na roślinach zaczynają pojawiać się mszyce, to biedronki mogą niemal całkowicie je wytępić. Ważna zatem jest ocena liczebności nie tylko szkodników żerujących na drzewach i krzewach, ale także określenie nasilenia organizmów pożytecznych. Efektywność drapieżców (także parazytoidów) jest w znacznym stopniu uzależniona od warunków meteorologicznych oraz warunków środowiskowych. Ponadto będą one znacznie liczniejsze, gdy wokół plantacji będzie dużo roślin kwitnących, zapewniających im pokarm w postaci pyłku i nektaru oraz gdy znajdą dogodne warunki do zimowania i odpoczynku.

Czy artykuł był przydatny?

Kliknij na gwiazdkę, by zagłosować

Ocena 5 / 5. Liczba głosów 1

Na razie brak głosów. Możesz być pierwszy!

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *